علائم سوتغذیه، علل و روش‌های پیشگیری و درمان آن

۱۸ مهر ۱۳۹۶ دریافت

سوتغذیه یک اصطلاح کلی و به معنیِ دریافت ناکافی یا بیش‌ازاندازه‌ی مواد غذایی هست و می‌تواند ناشی از پایین بودن کالری یا پروتئین دریافتی برای رشد و سلامت سلول‌ها یا ناتوانی بدن برای هستفاده از غذای مصرفی باشد. از سوی دیگر، دریافت کالری زیاد و نیز دریافت نامتعادل برخی مواد مغذی می‌تواند باعث اختلالات تغذیه‌ای شود. براساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، سوتغذیه مهم‌ترین عامل تهدیدکننده‌ی سلامت عمومی در جهان هست.

سوتغذیه چیست؟

سوتغذیه می‌تواند ناشی از دریافت ناکافی مواد غذایی یا عدم توازن گروه‌های مختلف مواد غذایی در رژیم غذایی فرد باشد. حتی ممکن هست افراد چاقی که بیش‌ از نیازشان کالری دریافت می‌کنند هم دچار سوتغذیه شوند.

رژیم غذایی نامناسب موجب کمبود برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌شود. به‌عنوان مثال بیماری اسکوروی نتیجه‌ی کمبود ویتامین سی هست. این بیماری شایع نیست، ولی معمولا در افراد مسن، افراد الکلی یا کسانی‌ که در رژیم غذایی‌شان میوه و سبزیجات تازه وجود ندارد، حرکتز می‌کند. همچنین نوزادان یا کودکانی‌ که به دلایل اقتصادی یا اجتماعی رژیم غذایی نامناسبی دارند، مستعد ابتلا به این بیماری هستند.

سوتغذیه ناشی از دریافت کم یا بیش از حد مواد غذایی هست.

براساس اعلام سرویس سلامت همگانی بریتانیا، نزدیک به ۳ میلیون نفر در بریتانیا دچار سوتغذیه هستند.

براساس اعلام فائو (سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد) تعداد مبتلایان به سوتغذیه در سال ۲۰۰۷ نزدیک به ۹۲۳ میلیون نفر در سطح جهان بود. که این عدد نسبت به بازه‌ی زمانی سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۲ میلادی یک رشد ۸۰ میلیونی را نشان می‌داد.

سازمانی جهانی بهداشت اعلام کرده هست سوتغذیه مهم‌ترین عامل مرگ‌ومیر کودکان در سطح جهان هست. در حال حاضر سوتغذیه عامل ۴۵٪ از کل موارد مرگ‌ومیر کودکان در سرتاسر جهان هست.

تولد نوزادان کم‌وزن و محدودیت‌ رشد داخل رحمی، سالیانه موجب مرگ ۲٫۲ میلیون نفر در جهان می‌شود. کمبود ویتامین A و زینک (روی) عامل ۱ میلیون مرگ در سال هست. سازمان جهانی بهداشت در ادامه اعلام کرده هست سوتغذیه در دوران کودکی، بر سلامتی و موفقیت تحصیلی فرد در بزرگسالی تأثیر می‌گذارد. افرادی که در کودکی دچار سوتغذیه بوده‌اند، بیشتر احتمال دارد که نوزادان‌شان کوچک‌تر از اندازه‌ی طبیعی باشند.

سوتغذیه می‌تواند موجب تشدید برخی بیماری‌ها مانند سرخک، سینه‌پهلو و اسهال شود. البته سوتغذیه بیش از آنکه باعث تشدید بیماری‌ها شود، در ابتلا به آنها مؤثر هست.

در سطح جهان گروه‌های زیر بیشتر از دیگران در معرض سوتغذیه قرار دارند:

  • افراد مسن، مخصوصا آنهایی که بستری شده‌اند یا به‌مدت طولانی تحت مراقبت‌های پزشکی بوده‌اند؛
  • افرادی که به لحاظ اجتماعی منزوی‌اند؛
  • افراد کم‌درآمد و فقیر؛
  • افرادی که به اختلالات خوردن مزمن مانند پرخوری عصبی مبتلا هستند؛
  • افرادی که به یک بیماری جدی مبتلا شده بودند و در حال بهبودند.

علائم سوتغذیه

افسردگی از علائم سوتغذیه هست.

سِمپتوم یا نشانه‌های بیماری چیزهایی هستند که بیمار احساس‌شان می‌کند و آنها را گزارش می‌دهد، ولی علائم بیماری چیزهایی هستند که سایرین (مانند پزشک) تشخیص‌شان می‌دهند. به‌عنوان مثال درد یک سمپتوم یا نشانه محسوب می‌شود، درحالی‌که جوش یک علامت هست.

علائم و نشانه‌های سوتغذیه عبارتند از:

  • از دست دادن بافت چربی؛
  • مشکلات تنفسی و افزایش نارسایی‌های تنفسی؛
  • افسردگی؛
  • افزایش خطر عوارض ناشی از عمل جراحی؛
  • افزایش خطر هیپوترمی یا کاهش غیرطبیعی دمای بدن؛
  • کاهش تعداد برخی از انواع گلبول‌های سفید، تضعیف دستگاه ایمنی و افزایش خطر عفونت‌ها؛
  • افزایش خطر سرماخوردگی؛
  • طولانی‌ترشدن زمان بهبود زخم‌ها؛
  • طولانی‌ترشدن زمان بهبود عفونت‌ها؛
  • کاهش میل جنسی؛
  • مشکلات باروری؛
  • کاهش توده‌ی عضلانی؛
  • کاهش توده‌ی بافت‌ها؛
  • خستگی و بی‌تفاوتی؛
  • کج‌خلقی.

نشانه‌ها و علائم سوتغذیه در موارد شدیدتر عبارتند از:

  • نازکی، کاهش انعطاف‌پذیری، رنگ‌پریدگی، سردی و خشکی پوست؛
  • کاهش چربی صورت و درنتیجه فرورفتگی گونه‌ها و چشم‌ها؛
  • خشکی، کم‌‌پشت شدن و افزایش ریزش مو؛
  • برخی اوقات سوتغذیه‌ مزمن ممکن هست موجب بُهت شود. (بُهت حالتی در مرز هُشیاری و بی‌هوشی هست که با عدم فعالیت روانی آشکار و کاهش توانایی در پاسخ به محرک‌ها همراه هست)؛
  • اگر کمبود کالری دریافتی ادامه یابد، می‌تواند موجب نارسایی‌های قلبی، کبدی و تنفسی شود؛
  • عدم دریافت کالری می‌تواند در مدت ۸ تا ۱۲ هفته موجب مرگ فرد شود.

رشد فکری و رفتاری در کودکانی که به‌شدت در معرض سوتغذیه قرار دارند، آهسته‌تر هست. این امر می‌تواند موجب معلولیت‌های ذهنی کودک شود. سوتغذیه در دوران کودکی ممکن هست حتی در صورت درمان نیز عوارض دائمی ذهنی و گوارشی بر جای بگذارد.

معمولا بزرگسالانی که سوتغذیه‌شان در بزرگسالی آغاز شده هست، پس از درمان به‌طور کامل بهبود می‌یابند.

علل سوتغذیه

سوتغذیه یا کمبود مواد مغذی، مشکلاتی را برای سلامتی فرد ایجاد می‌کند. ممکن هست سوتغذیه ناشی از برخی بیماری‌ها باشد. در بیشتر کشورهای در حال توسعه که سوتغذیه شایع هست، دردسترس نبودن غذای کافی، عامل اصلی سوتغذیه هست.

علل سوتغذیه در کشورهای ثروتمند و صنعتی عبارتند از:

۱. رژیم غذایی نامناسب

اگر کسی غذای کافی مصرف نکند یا غذایی که مصرف می‌کند مواد مغذی موردنیاز بدنش را تأمین نکند، دچار سوتغذیه خواهد شد. رژیم غذایی نامناسب علل مختلفی دارد؛ مثلا اگر فرد در اثر بیماری دچار دیسفاژی (سختی در بلع) شود یا در حال بهبود از بیماری باشد، ممکن هست نتواند مواد مغذی موردنیازش را دریافت کند.

۲. عدم سلامت روانی

عادات تغذیه‌ایِ برخی افرادی که به بیماری‌های روانی مانند افسردگی مبتلا می‌شوند، تغییر می‌کند و موجب سوتغذیه می‌شود. افرادی که به پرخوری عصبی مبتلا هستند نیز ممکن هست دچار سوتغذیه شوند زیرا غذا را به‌اندازه‌ی کافی نمی‌جوند.

۳. مشکلات حرکتی

ناتوانی حرکتی افراد یک دلیل دیگر برای سوتغذیه هست. افرادی که دچار مشکلات حرکتی هستند، نمی‌توانند برای خرید غذا از منزل خارج شوند یا توانایی آماده‌سازی غذا را ندارند.

۴. اختلالات گوارشی و بیماری‌های معده

شاید برخی به‌اندازه‌ی کافی غذا مصرف کنند، ولی بدن‌شان نتواند مواد مغذی موردنیاز را جذب کند. بیماران مبتلا به بیماری کرون (یکی از بیماری‌های التهابی روده) و کولیت زخمی نمونه‌ای از این افراد هستند. ممکن هست برخی بیماران مجبور شوند ایلئوستومی انجام بدهند و بخشی از روده‌ی باریک‌شان را بردارند.

بیماری سلیاک یک اختلال ژنتیکی هست که باعث می‌شود فرد تحمل گلوتن را نداشته باشد. بیماران مبتلا به سلیاک بیش از دیگران در معرض آسیب‌های وارده به دیواره‌ی روده هستند. نتیجه‌ی این امر کاهش جذب غذهست.

کسانی که برای مدتی دچار اسهال و هستفراغ می‌شوند نیز مواد مغذی بیشتری از دست می‌دهند و در معرض خطر سوتغذیه قرار می‌گیرند.

۵. اعتیاد به نوشیدنی‌های الکلی

اعتیاد به نوشیدنی‌ های الکلی از علل سوتغذیه هست.

الکلسیم یا اعتیاد به نوشیدنی‌های الکلی در درازمدت، نوعی بیماری مزمن محسوب می‌شود. احتمال التهاب معده و آسیب‌های وارد بر لوزالمعده در این افراد بیشتر هست. الکلیسم توانایی بدن برای هضم غذا، جذب برخی ویتامین‌ها و تولید هورمون‌های تنظیم‌کننده‌ی سوخت‌وساز را کاهش می‌دهد. الکل کالری دارد و باعث می‌شود فرد احساس گرسنگی نکند و درنتیجه غذای مناسب و مقدار کافی مواد مغذی را دریافت نخواهد کرد.

علل سوتغذیه در کشورهای فقیرتر

۱. کمبود غذا

در کشورهای در حال توسعه‌ و فقیرتر، کمبود غذا نقش مهمی در سوتغذیه بازی می‌کند. این سوتغذیه بیشتر ناشی از ضعف تکنولوژی‌هایی مانند کودهای نیتروژن، آفت‌کش‌ها و آبیاری برای افزایش راندمان در کشاورزی مدرن هست. کمبود غذا یکی از عوامل مهم سوتغذیه در بسیاری از نقاط جهان هست.

۲. قیمت و توزیع مواد غذایی

براساس اعلام فائو نزدیک به ۸۰ درصد کودکانی که به سوتغذیه دچارند در کشورهای در حال توسعه‌ای زندگی می‌کنند که تولید مازاد غذا دارند. برخی از اقتصاددانان پیشرو می‌گویند قیمت بالای غذا و اشکالاتی در سیستم توزیع، نقش مهمی در کمبود غذا دارد.

۳. عدم تغذیه نوزاد با شیر مادر

متخصصان می‌گویند کاهش تغذیه با شیر مادر مخصوصا در کشورهای در حال توسعه موجب سوتغذیه در نوزادان و کودکان خواهد شد. در برخی نقاط دنیا هنوز مادران بر این باورند که تغذیه کودک با شیر خشک، بهتر از تغذیه با شیر مادر هست.

دلیل دیگر عدم تغذیه با شیر مادر در برخی کشورهای در حال توسعه این هست که مادران نحوه‌ی درست شیر دادن به نوزادان را نمی‌دانند و در زمان تغذیه‌ی نوزاد، احساس درد و ناراحتی می‌کنند.

تشخیص سوتغذیه

تشخیص سریع سوتغذیه کلید جلوگیری از حرکتز عوارض آن هست. راه‌های مختلفی برای تشخیص بزرگسالان مبتلا به سوتغذیه، در خطر سوتغذیه یا چاقی وجود دارد. انجمن تغذیه‌ی اِنتِرال و پارِنتِرال بریتانیا ابزاری سریع را برای تشخیص کسانی که در معرض سوتغذیه‌اند، ایجاد کرده هست که «ابزار جهانی غربالگری سوتغذیه» (MUST) نام دارد.

درمان سوتغذیه

رژیم غذایی مناسب و برنامه مراقبتی از راه های درمان سوتغذیه هست.

نوع درمان سوتغذیه تا حد زیادی تحت تأثیر شدت آن و تأثیر بیماری‌ای هست که منجر به سوتغذیه شده هست. بنابراین اگر سوتغذیه به دلیل بیماری دیگری رخ داده هست، برای درمان سوتغذیه باید آن بیماری نیز درمان شود. مؤسسه‌ی ملی سلامت انگلستان دستورالعمل‌هایی را برای درمان سوتغذیه مشخص کرده هست. این مؤسسه می‌گوید نیازها و ترجیحات بیمار نیز باید محترم شمرده شود و بیمار و متخصص به‌همراه یکدیگر برای درمان و مراقبت تصمیماتی بگیرند. این دستورالعمل‌ها می‌گویند بیمار هم باید مانند فرد معالجش:

  • نسبت به درمان خود کاملا آگاه باشد؛
  • اطلاعات مناسب دریافت کند؛
  • درمورد گزینه‌های تشخیص، درمان و تبعات جسمی، روانی و اجتماعی مشکلش اظهارنظر کند؛
  • اطلاعات تماس با انجمن‌ها یا گروه‌های حمایتی را دریافت کند.

وقتی سوتغذیه یا خطر ابتلا به آن تشخیص داده شد، دکتر یا متخصص تغذیه که مسئول سلامت بیمار هست، یک برنامه‌ی مراقبتی مناسب برای فرد در نظر می‌گیرد.

برنامه‌ی مراقبتی

در برنامه‌ی مراقبتی اهداف درمانی تعیین می‌شوند. این اهداف شامل درمان بیماری‌هایی که موجب سوتغذیه شده‌اند نیز هست. به‌طور معمول درمان شامل یک برنامه‌ی تغذیه با رژیم غذایی مناسب و در صورت نیاز مکمل‌های تغذیه‌ای هست.

بیمارانی که از سوتغذیه‌ی شدید رنج می‌برند و نمی‌توانند مواد مغذی موردنیازشان را از طریق خوردن و آشامیدن دریافت کنند، باید مواد مغذی را به‌صورت غیرخوراکی دریافت کنند.

وضعیت بهبود بیمار باید به‌دقت مورد بررسی قرار بگیرد و در صورت لزوم مورد بازنگری قرار بگیرد تا اطمینان حاصل شود که فرد، مواد مغذی موردنیازش را دریافت می‌کند.

رژیم غذایی

یک پزشک یا متخصص تغذیه، با بیمار درمورد غذاها و نوشیدنی‌هایی که باید مصرف کند، تبادل نظر می‌کند و با توجه به آن صحبت‌ها، غذاهای سالمی را برای بیمار در نظر می‌گیرد. هدف این هست که بیمار حتما مواد غذایی سالم و مغذی دریافت کند.

پزشک یا متخصص تغذیه‌ باید مطمئن شود بیمار از کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها، چربی‌ها و لبنیات، کالری کافی دریافت کند. در کنار اینها باید مواد معدنی و ویتامین‌ها نیز به بدن بیمار برسد. اگر بیمار نتواند مواد مغذی موردنیازش را از غذاهای مصرفی‌اش دریافت کند، باید از مکمل های غذایی هستفاده کند. برای درمانِ بیمار، مصرف ۲۵۰ تا ۶۰۰ کیلوکالری بیشتر از نیاز عادی فرد توصیه می‌شود.

تغذیه‌ی غیرخوراکی

دو روش عمده برای رساندن مواد مغذی به‌صورت غیرخوراکی به بیماران مبتلا به سوتغذیه‌ی حاد وجود دارد:

  • تغذیه‌ی انترال (تغذیه با لوله): در این روش لوله‌ای در بینی، معده یا روده‌ی باریک بیمار قرار داده می‌شود. اگر لوله در بینی بیمار قرار داده شود، نازوگهستریک؛ اگر در معده‌ی بیمار قرار داده شود، گهستروستومی و اگر در روده‌ی باریک بیمار قرار داده شود، ژژنوستومی نام دارد.
  • تغذیه‌ی پارنترال: در این روش یک مایع هستریل به‌طور مستقیم به جریان خون بیمار تزریق می‌شود. این روش زمانی هستفاده می‌شود که بیمار نتواند مواد مغذی را به‌طور مسقیم از معده یا روده‌ی باریک دریافت کند.

نظارت بر روند بهبود بیمار

بیمار به‌طور منظم مورد بررسی قرار می‌گیرد تا اطمینان حاصل شود مقدار کالری و مواد مغذی موردنیازش را دریافت می‌کند. با تغییر نیازهای بیمار، رژیم غذایی او نیز تغییر خواهد کرد. ممکن هست در بیمارانی که به‌طور غیرخوراکی تغذیه می‌شوند، تغذیه‌ی خوراکی جایگزین روش‌های قبلی شود.

پیشگیری از سوتغذیه

رژیم غذایی مناسب و درمان بیماری ها از راه های پیشگیری از سوتغذیه هست.

در بیشتر مواقع سوتغذیه ناشی از عدم توازن در مصرف گروه‌های عمده‌ی غذایی هست. این گروه‌های عمده شامل کربوهیدرات، میوه‌ها و سبزیجات، پروتئین، لبنیات یا مواد جایگزین برای گیاهخواران و چربی‌ههست.

انسان باید حداقل ۱٫۲ لیتر مایعات در روز مصرف کند.

کولیت زخمی

یک بیماری مزمن نسبتا شایع هست که باعث التهابات روده‌ی بزرگ می‌شود. وقتی که التهاب تنها در رهست‌روده (رکتوم) باشد، بیماری «پروکتیت» نامیده می‌شود. ممکن هست التهابات به قسمت‌های فوقانی روده‌ی بزرگ نیز گسترش یابد. پان‌کولیت (کولیت جهانی) زمانی اتفاق می‌افتد که تمام روده‌ی بزرگ تحت تأثیر قرار گیرد.

بیماران مبتلا به کولیت زخمی معمولا وزن کم می‌کنند، زیرا بدن‌شان قادر نیست مواد مغذی موردنیازشان را جذب کند. مصرف زیاد مایعات و تغذیه‌ی منظم (۵ یا ۶ وعده‌ی کوچک در روز) و مصرف مکمل‌های تغذیه‌ای به پیشگیری از کولیت زخمی کمک می‌کنند.

بیماری کرون

یک بیماری پیش‌رونده هست که باعث حرکتز التهابات در دستگاه گوارشی می‌شود. این بیماری می‌تواند هر بخشی (از دهان گرفته تا مقعد) را تحت تأثیر قرار بدهد. در بیشتر بیماران قسمت پایینی روده‌ی باریک (ایلئوم) تحت تأثیر قرار می‌گیرد. ممکن هست بیماران مبتلا به کرون احساس درد داشته باشند. در اثر این بیماری و اسهال ناشی از آن، روده به‌طور مداوم خالی می‌شود. احتمال پیشگیری از بیماری کرون بعید هست، ولی دنبال کردن دقیق روند درمان در پیشگیری از سوتغذیه ناشی از این بیماری مؤثر هست.

بیماری سلیاک

سلیاک (یا عدم تحمل گلوتن) در اثر یک اختلال ژنتیکی رخ می‌دهد که باعث می‌شود فرد قادر به تحمل گلوتن نباشد. این بیماری در اثر واکنش بدن به گلیادین (پروتئین گلوتن موجود در گندم) ایجاد می‌شود و می‌تواند همه‌ی افراد را تحت تأثیر قرار بدهد. شیوع این بیماری در اروپای شمالی بیشتر هست. مبتلایان به سلیاک اگر یک رژیم متوازن، سالم و بدون گلوتن را دنبال کنند، کمتر در معرض ابتلا به سوتغذیه قرار می‌گیرند.

اعتیاد به الکل

ممکن هست سوتغذیه در افرادی که به الکل اعتیاد دارند یا زیاد آن را مصرف می‌کنند، حرکتز کند. مؤثرترین روش برای حل این مشکل، درمان اعتیاد به الکل هست. راه‌های مختلفی برای درمان اعتیاد به الکل وجود دارد. اولین قدم در این مسیر این هست که فرد مشکلش را قبول کند. قدم بعدی اقدام برای حل این مشکل هست.

برگرفته از: medicalnewstoday

دانلود آهنگ مسعود صادقلو ما به هم میایم